Tại sao đồng tiền Việt Nam yếu thứ hai thế giới?

Bởi Phạm Gia Phú, Nguyễn Đức Khánh An, và Cao Vũ Tuấn Vĩnh

---

Có bao giờ bạn nhìn vào những tờ tiền của nước mình rồi tự hỏi “Tại sao trên tờ tiền lại thừa ra ba số 0 thế này? Sao tờ tiền nào cũng phải là mệnh giá nghìn?” không? Bình thường, khi ta đi ăn, đi mua sắm hay chỉ đi chợ, người ta vẫn để bảng giá “25” nhưng thực chất là 25 nghìn và đến năm 2017, đồng tiền Việt Nam rơi xuống mức yếu thứ nhì thế giới, chỉ sau đồng Rial của Iran [1]. Nhưng, tại sao đồng tiền Việt Nam yếu đến thế? Và, đồng tiền yếu như thế thì mang lại ích lợi gì hay chỉ gây hại đến túi tiền của bạn?

Lịch sử

Con số trên đồng tiền Đất nước phản ánh sự gian nan trong thời kì phát triển kinh tế sau Kháng chiến chống Mỹ.

Trong những năm đầu thống nhất, Việt Nam Đồng có tỷ giá hối đoái là 2.22₫ cho $1 do hoạt động kinh tế còn ít [2]. Mô hình kinh tế kế hoạch chỉ huy đã giữ ổn định giá lâu năm, ngoài ra nước ta cũng nhận trợ cấp từ quốc gia trong khối xã hội chủ nghĩa.

Cho đến năm 1985, Nhà nước thực hiện cải cách giá - lương - tiền nhằm chuyển đổi cơ chế tập trung quan bao liêu cấp sang hạch toán kinh doanh xã hội chủ nghĩa nhằm tăng trưởng kinh tế, cải thiện đời sống nhân dân [3]. Giá thóc được lấy làm chuẩn, các mức giá khác được tính theo giá thóc. Các vật tư khác như xăng, dầu, xi măng, thép được ban hành giá mới. Để đáp ứng giá mới, Nhà nước sẽ tự in tiền để tăng lương. Như vậy, tổng tiền lưu thông sẽ là 120 tỷ đồng. Nhưng vì nước ta không thể in được tiền và in lượng tiền ít thì có sức mua lớn, Nhà nước đổi giá trị tiền, một đồng mới lấy 10 đồng (tức 120 tỷ đồng tương đương với 12 tỷ).

Ban đầu kế hoạch tăng lương là 20%, nhưng mức lương này lại được cho là thấp ở nhiều địa phương nên Chính phủ đã chấp nhận tăng lương 100%, trong khi mức giá mới rút xuống khoảng 70%. Kết quả là chi ngân sách cho tiền lương thì cao nhưng thu ngân sách không tăng nhiều do giá vật tư thay đổi ít so với ban đầu. Để cân bằng ngân sách, tiền lưu thông vào kinh tế càng nhiều khiến cho giá mặt hàng ngày càng tăng mạnh. Tăng giá thì cần phải tăng lương và tăng lương thì lại phải tăng giá, điều này đã khiến lạm phát phi mã, đỉnh điểm vào năm 1986 với 774% [4]. Tiền mất giá đến mức, có chuyện kể rằng nếu dành cả cuộc đời gửi tiết kiệm bằng một con trâu, rút ra chỉ được một con gà. Trong năm 1986, 8.05₫ tương ứng với $1 và vào năm 1992, 22,000₫ tương ứng với $1 [5].

Nhờ Đổi mới và hội nhập quốc tế, tỉ lệ lạm phát ở Việt Nam xuống thành một chữ số vào những thập kỉ 90s và ổn định cho đến nay, giúp cho đời sống nhân dân cải thiện [6]. Thế nhưng, giá trị tiền Việt Nam vẫn mãi giữ ở hàng nghìn cho đến khi nước ta thu hút được nhiều nhu cầu đầu tư từ nước ngoài.

Lợi ích

Một lợi ích đặc biệt quan trọng của việc đồng tiền yếu đó là tính cạnh tranh của các sản phẩm nội địa được nâng cao. Khi đồng tiền của một nước yếu, các sản phẩm của nước đó, được đặt giá bằng đồng tiền đó, trở nên rẻ hơn so với các sản phẩm ở các nước khác, từ đó làm tăng nhu cầu cả ở trong nước lẫn nước ngoài, làm giảm nhu cầu nhập khẩu và tăng cường xuất khẩu.

Nói cho dễ hiểu, ta lấy 2 sản phẩm là ớt chuông Đà Lạt và ớt chuông nhập khẩu. Khi đồng tiền Việt Nam yếu, ớt chuông nhập khẩu trở nên đắt hơn vì đồng tiền của các nước khác đắt. Vì thế nên bạn sẽ có mong muốn mua ớt chuông Đà Lạt hơn hàng nhập khẩu. Đơn giản thôi, việc gì phải mua hàng nhập khẩu đắt tiền trong khi ta có thể mua hàng nội địa giá rẻ mà chất lượng y chang cơ chứ? Tương tự ở các nước khác, việc đồng tiền Việt Nam yếu làm ớt chuông Đà Lạt trở nên rẻ hơn đối với những người tiêu dùng quốc tế, từ đó làm tăng nhu cầu cho ớt chuông Đà Lạt ở nước ngoài, giúp phát triển xuất khẩu. Vì đơn giản, tại sao phải mua đồ nội địa trong nước trong khi nước ngoài đang bán sản phẩm tương tự với giá rẻ hơn cơ chứ?

Không chỉ vậy, đồng tiền Việt Nam yếu còn giúp ta phát triển xuất khẩu lao động. Với việc đồng tiền Việt Nam yếu, một mức lương có thể chỉ được coi là tầm thường lại có thể mang lại sức mua vô cùng lớn cho bà con trong nước dưới dạng kiều hối. Một người đi làm nhà xưởng xử lý lá tía tô ở Nhật hưởng mức lương vài trăm nghìn yên một tháng, một mức lương tương đối tầm thường, hoàn toàn có thể mang về cho bố mẹ một cuộc sống sung túc không ai sánh bằng ở quê.

Tác hại

Tuy nhiên, việc tiền tệ yếu có nhiều nhược điểm và một trong những tác hại của nó là gây ra lạm phát. Khi đồng tiền của một nước yếu, điều đó có nghĩa là việc nhập khẩu sẽ đắt đỏ hơn. Trong trường hợp này, đó chính là việc nhập khẩu nguyên vật liệu cho sản xuất đắt, khiến cho chi phí sản xuất lớn và giá thành sản phẩm đắt hơn. Hậu quả là người mua sẽ mua được ít hơn hay sức mua của đồng tiền giảm gây ra lạm phát trong nước. Điều này dẫn tới đời sống khó khăn, về lâu dài gây hậu quả nặng nề cho nền kinh tế nếu không có điều chỉnh phù hợp.

Lấy ví dụ việc mua xăng dầu, VND của ta yếu hơn rất nhiều USD nghĩa là ta cần trả rất nhiều tiền hơn để đổi lấy cùng một số lượng ngoại tệ so với USD của Mỹ. Điều này nghĩa là so với mặt bằng chung, thì chi phí nhập khẩu xăng dầu của nước ngoài của ta cao hơn rất nhiều, bởi vì chủ yếu các mặt hàng quốc tế đều được trao đổi qua USD. Khi chi phí cao thì giá bán xăng trong nước cũng tăng và gây ảnh hưởng tới người mua. Chi phí cao gây sức ép lên người có thu nhập thấp, nhất là những nghề xe ôm, hay giao hàng mà có phương tiện chạy xăng. Họ thu nhập đã thấp giờ kèm thêm chi phí chi trả cho di chuyển lại càng tăng, thì khác gì bắt chẹt đường sống của họ? Đồng thời chi phí xăng dầu tăng cũng khiến cho nhiều doanh nghiệp phải cắt giảm chi phí khác để bù cho chi phí sản xuất tăng, mà chi phí khác ở đây có thể là nhân sự. Dẫn tới tình trạng thất nghiệp, khiến nhiều gia đình mất đi nguồn thu nhập kiếm cơm duy nhất của họ.

Nguồn:

[1]: Mai, Hồ. “Bản đồ tiền tệ: giá trị tiền Việt thấp thứ 2 thế giới”. Ngày 11, tháng 11, năm 2017. Vietnam Finance. URL https://vietnamfinance.vn/ban-do-tien-te-gia-tri-tien-viet-thap-thu-2-the-gioi-d3016.html

[2], [5]: “VIETNAM DONG VS. US DOLLAR, A HISTORICAL PERSPECTIVE”. Ngày 22, tháng 2. PCA Company Service. URL https://pca-cs.com/vietnam-dong-vs-us-dollar-a-historical-perspective/

[3], [4], [6]: Kiêm, Cao Sỹ. “Bài học từ cuộc cải cách giá - lương - tiền”. Ngày 7, tháng 1, năm 2017. Đại biểu Nhân dân. URL https://daibieunhandan.vn/bai-hoc-tu-cuoc-cai-cach-gia-luong-tien-10198804.html